Motywy wiejskie i regionalizm w poezji
Motyw wsi i beskidzkiego folkloru najpełniej i najsilniej występuje w Powsinogach beskidzkich. Powsinogi są barwnymi, wielowymiarowymi obrazami wędrujących od wsi do wsi druciarzy, zdunów i kamieniarzy... Postaci te z pogranicza jawy i ludowej klechdy - obdarzył Zegadłowicz prawdziwie ludzką mądrością, krzepką i zdrową filozofią prostego człowieka. Cykl ten,
stanowiąc apoteozę wsi i ludu wiejskiego, jest zarazem pochwałą chłopskiej moralności nakazującej w każdym, mimo jego ułomności i wad, widzieć przede wszystkim człowieka. W wiejskim społeczeństwie nie ma jednostek nieprzydatnych, "gorszych". Prawo do życia ma zaś każdy, a jest to prawo nietykalne. Ten tok rozumowania wynika z przekonania, że w przyrodzie nic nie jest bezcelowe. Zatem i każde indywidualne bytowanie ludzkie podporządkowane jest celom ogółu. Zaś każda nieprawidłowość jest jedynie pozorna, gdyż służy nie zakłóceniu porządku, ale - przeciwnie - zachowaniu z jednej strony biologicznej, z drugiej - niejako moralnej równowagi. Brzydota bowiem musi być równoważona przez piękno, zło przez dobro, bezpotrzeba przez przydatność:
pochwalone owoce rumiane, słoneczne, pochwalony odnówek i wiośnienie wieczne, pochwalona drzew praca bezwiedna, pogodna, pochwalona moc rodzeń wielka, przecudowna, pochwalane niech będzie to owocobranie, które, wieczności równe, nigdy nie ustanie, pochwalony sadownik i właściciel sadu w chwili kontraktowania zmownego układu, pochwalony brat złodziej i głodny włóczęga, co w cudzym ponoć sadzie po swój owoc sięga, pochwalona bezpańskość, bezprawie, bezpłocie, pochwalone drzew starych święte bezrobocie Powsinogi, a także inne utwory bezpośrednio związane z Beskidem, mają na pozór charakter kolorowych, ruchliwych obrazów folklorystycznych. Kryją jednak w sobie treści znacznie głębsze. Są przede wszystkim podpatrywaniem i przekładaniem na język poetycki prawdziwego ludowego obyczaju, ludowego wierzenia i ludowej moralności. Nie służą - jak w przypadku pisarzy romantycznych czy młodopolskich - do wywoływania nastroju. Nie są narzędziem, a tematem samym w sobie. Stąd ich autentyzm, ję-drność, czasem nawet wręcz jurność.
Podstawową cechą tej poezji na pewno nie jest regionalizm, jak to usiłowali sugerować literaccy antagoniści Zegadłowicza. Pisarzowi bowiem w mniejszym stopniu chodzi o przedstawienie konkretnej grupy etnicznej czy konkretnego krajobrazu, w większym zaś - o możliwie szerokie zaprezentowanie ludowej filozofii i wykazanie, iż jest to filozofia z gruntu uczciwa i moralna w pełnym tego słowa znaczeniu. Krajobraz beskidzki i beskidzka kultura ludowa są niejako pretekstem do ukazania na ich tle wzruszeń i przeżyć ogólnoludzkich.
Utrzymane w baśniowej konwencji Kolędziołki beskidzkie - to nie tylko poetycka transkrypcja ludowych wierzeń, lecz przede wszystkim próba ukazania harmonijnego współistnienia człowieka i przyrody, wykazania wzajemnych zależności
i podobieństw łączących świat ludzki z pozalud: kim. Bardzo często stosowany w tych wierszac zabieg personifikacji to nic innego jak właśn jeden ze sposobów poetyckiej prezentacji tyc przekonań. Człowiek jest tylko częścią przyr< dy - twierdzi Zegadłowicz - podporządkował jest zatem wszystkim prawom natury. Zaś jej poczucie sprawiedliwości i moralności każe n. oceniać zjawiska zachodzące poza nim na tych s; mych zasadach, na jakich ocenia własne postęp wanie. Za przykład niech tu posłuży wiersz O pi miłowaniu karła z gałęzią, gdzie w niewątpliw aurze niesamowitości rozwija się uczucie wyp czone, z gruntu złe, ale dlatego przecież tak p dobne ludzkiemu.
Wiersz O drodze po drugiej stronie ziemi prz; nosi znów poetycką interpretację odwiecznej problemu winy i kary, tak typowego dla trad^ cji ludowej moralności.
Nawet baśniowi bohaterowie Kolędziołków -wodniki, topielice, południce - traktowani są i zasadzie całkowitej integracji z człowiekiem. 1 oni właśnie wymierzają mu sprawiedliwoś a jednocześnie, mimo swojej "nadrzędności przejawiają cechy typowo ludzkie: zdolność c miłości, tęsknoty, radości i żalu. Te ich cech zdają się zaś świadczyć o człowieczym rodowe dzie. Tak więc powiązania człowieka z natui istnieją u Zegadłowicza nawet w sferach pożar: cjonalnych, w kanonie wierzenia i baśni, ale baśni wywodzącej się z przesłanek prawdziwych, bo ludzkich.
W wydanym w 1924 roku poemacie Przyjdź Królestwo Twoje znajdujemy niezwykle charakterystyczną dla poety wypowiedź:
nie wyzbędę się nigdy wiary w słoneczną możliwość i tej pewności, że MIŁOSC
stanie się chlebem powszednim ludzkości -
To wyznanie, będące właściwie filozoficznym credo autora, znajduje bardzo szerokie i wielostronne odbicie w jego twórczości. Z jednej strony przedstawia Zegadłowicz miłość jako niezbędny warunek współistnienia ludzkiego, jako uczucie prowadzące do ładu i porządku społecznego, z drugiej zaś - gdy rozpatruje je w kategoriach erotycznych - rozwija całe piękno emocjonalnych doznań płynących ze związku kobiety z mężczyzną. Erotyzm w rozumieniu zegadłowi-czowskim - to miłość pozbawiona fałszywego zawstydzenia, fizyczna, krzepka i jednocześnie owiana najbardziej subtelnym przeżyciem wewnętrznym. Popisem poetyckiej umiejętności ukazywania doznań czysto fizycznych w połączeniu z ich psychicznymi odniesieniami są r wątpliwie Wrzosy - książka całkowicie niezna wydana bowiem w 1935 roku na prawach rę pisu w pięciu zaledwie egzemplarzach. Wrze stanowiąc kronikę miłości tkliwej i zaborc zarazem, są delikatnym rysunkiem przeżj najbardziej intymnego i najbardziej ogól ludzkiego, wreszcie - przeżycia dokonującego w beskidzkim pejzażu. Są tomem skupionej p zji, są także - i to chyba w nich najcenniejsz< ewidentnym dokumentem określającym zegai wiczowską filozofię, są szeroką interpretacją wartego w cyklu Krąg przeświadczenia, że:
Miłość przemienia losy wszechświata, spojrzeniem rodzi słońca!
Nie ma w tych wierszach męskiej brutalne nie ma też ckliwych westchnień. Jest za to j bokie poczucie jedności dwojga ludzi, spokc radość, płynąca z utożsamiania się z rytn przyrody, i przekonanie, że tylko człowiek zd< do miłości jest pełnowartościową cząstką świ
Jesteśmy częścią przyrody - ziemi i wszechświata w naszej świadomości żyje bezkres i wieczność - Niechaj każda godzina dnia i nocy zbliża nas do wieli którą jest mądrość miłująca -(...) Ślepy jest każdy niemiłujący; miłością jak telesko przybliżamy bezmiary i uczymy się harmonii bytu. Ta sama aura emocjonalna cechuje napisany w 1939 roku, a dotychczas nie wydany tom lirycznej prozy poetyckiej pt. Dziewczyna. W ze-gadłowiczowskim odczuciu stanowi ona symbol piękna, szczęścia i mądrości. Bez niej nie może być prawdziwej miłości i prawdziwego cierpienia, a więc zasadniczych elementów ludzkiej egzystencji.
Gdy Zegadłowicz sięga do tych dwóch źródeł twórczej inspiracji - miłości i beskidzkiego krajobrazu - powstaje liryka pełna, liryka o niepowtarzalnym wydźwięku słów i znaczeń.
Jednakże był Zegadłowicz nie tylko piewcą miłości i pejzażu. Był też rzecznikiem zasadniczych przemian społecznych. W napisanej w roku 1921 Balladzie o nocy świętojańskiej czytamy:
- zmierzwią się warstwy i klasy
zmilkną w zaułkach hałasy
i ból i nędza i wrzask
w bezdeń bezzwrotną upadnie (...)
wszyscy będą mieli co jeść
i chleba będzie w bród
i nikt nie będzie kradł
nie będzie mówił moje,
to twoje, tamto wasze -
BRAT
WSZYSTKO NASZE -
W misterium balladowym Noc świętego Jana Ewangelisty znaleźć można sformułowania jeszcze bardziej kategoryczne:
my jesteśmy Bogiem, my - to znaczy lud -
